Fiskeridirektoratets planrettleiing

Denne rettleiaren er styrande for Fiskeridirektoratet si deltaking i arbeid med arealplanlegging etter plan- og bygningslova.

Arealplanlegginga er viktig for fiskeri- og akvakulturnæringane. Fiskeri krev tilgang til areal der fisk er tilgjengeleg, og som samstundes er eigna for bruk av moderne fiskereiskap. Akvakultur krev areal med eigna straum­, bølge­ og djupneforhold for å sikre gode produksjonstilhøve og god fiskevelferd. Begge næringane er avhengige av eit reint og rikt hav.

Målet med rettleiinga er å informere og gje planfaglege råd om

• arealbehovet til sjømatnæringane
• kunnskapsgrunnlaget i kartløysinga «Yggdrasil»
• korleis fiskeri- og akvakulturinteresser kan sikrast i plankart og -føresegner
• verdivurdering av fiskeriinteresser og når Fiskeridirektoratet vil vurdere å fremje motsegn til planframlegg

Hovudmålgruppa for rettleiinga er tilsette i kommunar, fylkeskommunar og statsetatar, konsulentselskap, organisasjonar knytt til sjømatnæringane, og andre som arbeider med arealplanlegging.

Rettleiinga erstattar «Retningslinjer for arbeid med kystsoneplanlegging i Fiskeridirektoratet» (2011, sist revidert 2021).

For generell rettleiing til plandelen i plan- og bygningslova, viser vi til nettsida Planlegging - regjeringen.no. Rundskriv H-6/18: Lover og retningslinjer for planlegging og ressursutnytting i kystnære sjøområder (regjeringen.no) og Veileder om planlegging i sjøområdene (regjeringen.no) er særleg relevante for planlegging i og ved sjø.

Fiskeridirektoratet som offentleg organ har både rett og plikt til å delta i planlegginga når den berører vårt saksfelt. Det går fram av plan- og bygningslova (§ 3-2 tredje ledd).

Fiskeridirektoratet skal medverke i alle relevante plansaker i sjø. Det inneber mellom anna å gje uttale til kommuneplanar, reguleringsplanar og i dispensasjonssaker. Vi bidrar også med kunnskapsgrunnlag til kommunale planprosessar.

1.1 Kva saker berører Fiskeridirektoratets saksfelt?

Fiskeridirektoratet legg til grunn at vi har rett til å bli involvert i følgjande saker etter plan- og bygningslova (pbl):

• Planstrategiar i kommunar og fylke med kystlinje (pbl kap. 7 og 10)
• Kommuneplanens samfunnsdel og -arealdel i kommunar med kystlinje (pbl kap. 11)
• Kommunedelplanar som berører sjøområda, mellom anna om vatn og avlaup, nærings-, natur- og miljøtema, hamneplanar (pbl kap. 11)
• Reguleringsplanar som omfattar sjøareal og/eller areal i strandsona langs kysten (pbl kap. 12)
• Interkommunalt plansamarbeid langs kysten (pbl kap. 9)
• Regionale planar og -planføresegner i fylke med kystlinje (pbl kap 8)
• Dispensasjonssaker i sjø og/eller i strandsona langs kysten (pbl kap. 19)

Når vi skal vurdere om ei konkret plansak berører saksfeltet vårt, tek vi utgangspunkt i registrerte kystnære fiskeridata, data om akvakulturlokalitetar, marine naturtypar m.m. som er allment tilgjengeleg. I tillegg bruker vi informasjon frå fiskeriaktivitetsdata, som av omsyn til personvern kan vere unnateke offentlegheit. Planmyndigheitene har såleis ikkje tilgang til all nødvendig informasjon for å gjere ei konkret vurdering i alle enkeltsaker.

Fiskeridirektoratet legg til grunn at i saker der kommunen vurderer å gje dispensasjon, får vi dispensasjonssøknaden tilsendt for uttale saman med saksutgreiinga frå kommunen. Vi har ikkje som praksis å gje førehandsuttale med konkrete vurderingar til søkjar/tiltakshavar i dispensasjonssaker.

Fiskeridirektoratet har ikkje myndigheit etter lover som er omfatta av den kommunale samordningsplikta i byggesaksforskrifta § 6-2. I nokre byggesaker kan kommunen ha behov for ein uttale frå Fiskeridirektoratet for at saka skal verte godt nok opplyst før kommunen fattar vedtak. I slike tilfelle kan Fiskeridirektoratet gje ein uttale etter førespurnad frå kommunen. Vi har ikkje som rutine å gje uttale til byggesaker etter førespurnad frå søkjar/tiltakshavar.

1.2 Verdivurdering av fiskeriinteresser

Kystnære fiskeridata vert samla inn med grunnlag i metodikken i Håndbok for kystnære fiskeridata. Kvar enkelt registrering vert kategorisert med grunnlag i ulike faktaopplysningar, men Fiskeridirektoratet gjer ikkje ei verdivurdering av den. Ei konkret registrering kan verte berørt av framlegg til endra arealbruk i ein planprosess. Når det er krav om konsekvensutgreiing av planen, er det behov for å gjere ei verdivurdering av den registrerte fiskeriinteressa. Det kan også vere behov for å gjere verdivurderingar i reguleringsplanar utan krav om konsekvensutgreiing. I tema-kapitla vidare i planrettleiinga vert det gitt føringar for korleis Fiskeridirektoratet meiner slike verdivurderingar bør gjerast. Føringane supplerer omtale av fiskeri i kapittel 6.8.5 og tabell 6-29 i Håndbok V712 Konsekvensanalyser.

1.3 Motsegn

Fiskeridirektoratet kan fremje motsegn til arealplanar i spørsmål som er av nasjonal eller vesentleg regional betydning, eller som av andre grunnar er av vesentleg betydning for saksområdet vårt (pbl § 5-4 første ledd).

Motsegnskompetansen vår er knytt til fiskeri, tang- og tarehausting (rundskriv H-2/14).

Fiskeridirektoratet skal bruke motsegnskompetansen etter plan- og bygningslova til å jobbe for å beskytte gyteområde, oppvekstområde og fiskefelt mot negativ påverknad frå anna verksemd (Hovedinstruks for Fiskeridirektoratet). Fiskeridirektoratet skal med andre ord arbeide for å beskytte både dei areala som er ressursgrunnlaget for næringa , og dei areala der fisket skjer.

Ei motsegn frå Fiskeridirektoratet kan vere knytt til formelle tilhøve, til dømes ei mangelfull konsekvensutgreiing, når det kan ha reelle følgjer for fiskeri- eller tang- og tarehaustingsinteressene (pbl § 5-4 fjerde ledd).

I tema-kapitla vidare i planrettleiinga, vert det gjort greie for kva som er viktige vurderingskriterium når Fiskeridirektoratet vurderer å fremje motsegn. Fiskeridirektoratet vil vurdere å fremje motsegn til arealplanar som opnar for arealbruk som vi vurderer at kjem i konflikt med viktige fiskeriinteresser.

1.4 Klagerett

Fiskeridirektoratet har klagerett i dispensasjons- og byggesaker, jamfør pbl § 1-9 tredje ledd.

Å ta vare på gyteområde i arealplanlegginga er viktig for fiskerinæringa og for ei berekraftig forvaltning av fiskebestandane. Utan produktive område for rekruttering, vil mengda fisk i kystsona over tid kunne bli redusert. Egg og larver er ømtolige livstadium for fisken, og det er derfor viktig at dei får best mogleg miljøforhold.

2.1 Kva er eit gyteområde?

Omgrepa «gyteområde» og «gytefelt» vert begge brukt om område der fisk samlast for å gyte og formeire seg.

For fiskarar er ein gytefisk kjenneteikna av rennande rogn. Denne definisjonen ligg til grunn for Fiskeridirektoratet si innsamling av kystnære fiskeridata: eit gyteområde er eit arealavgrensa område der yrkesfiskarar i betydeleg omfang får eller har fått fisk med rennande rogn (Håndbok for kystnære fiskeridata | Fiskeridirektoratet).

Havforskingsinstituttet opererer med ein litt annan definisjon. Når dei kartlegg gytefelt for kysttorsk, er gytefeltet i tid definert til å omfatte perioden den vaksne fisken er samla på gyteplassen og den tida det finst egg i vassmassane. I rom er definisjonen basert på observasjonar av fisk med rennande rogn, observasjonar av nygytte egg, observasjonar av eldre egg, og vurderingar om drift av egga. (Espeland S.H. m.fl. (2013): Kartlegging av gytefelt - Gytefelt for kysttorsk (hi.no)).

Nokre fiskeri er tradisjonelt retta mot kjønnsmoden og gyteklar/gytande fisk. Eit døme er torsk, der fisket med mindre variasjonar skjer i dei same områda kvart år. I slike tilfelle vil registrerte gyteområde som regel overlappe med registrerte fiskeplassar. For andre artar eller bestandar kan det vere eit mål å unngå å fiske på gytebestanden i gytetida. Kveite nord for 62°N er døme på ein slik bestand. Per 2026 er det i dette området forbode å fiske kveite i tidsrommet frå 20. desember til 20. april. I slike tilfelle kan ein ikkje forvente at gyteområde og fiskeplassar overlappar.

2.2 Arealbehov

Gyteområda har behov for beskyttelse både mot arealbeslag og mot tiltak som har negative konsekvensar for naturtilhøva i og ved områda.

Nedbygging kan skje i form av mellom anna utfylling i sjø for å etablere nytt landareal for utbygging, hamner og moloar, dumping av overskotsmassar frå utbygging, anleggsarbeid og gruvedrift på land, og mudring og undervassprenging for å legge kablar, røyr eller utdjupe farleier.

Tiltak kan påverke omgjevnadane gjennom mellom anna oppvirvling av sediment, utslepp av kjemikaliar, endringar i topografi og straumtilhøve. Påverknaden kan vere permanent eller mellombels. Dei samla konsekvensane av fleire tiltak, eller fleire konsekvensar av eit tiltak, er også viktige problemstillingar. Tålegrensa i konkrete saker vil vere avhengig av lokale tilhøve.

2.2.1 Torsk

Torsk er ein av dei viktigaste kommersielle fiskeartane i Noreg. Fiskeridirektoratet er særleg opptekne av gyteområde/gytefelt for torsk.

Kysttorsken bruker i stor grad skjergardsbeltet/kystnære område og fjordane som gyteområde. Bestandane av kysttorsk er under press. Sør for 62°N (Stad) er tilstanden til kysttorskbestanden dårleg og i tilbakegang (HI-rapport 2025-42: Oppdatert status om torsk langs Vestlandet- og Skagerrakkysten: potensial for bestandsvurdering | Havforskningsinstituttet (hi.no)). Mellom 62 og 67°N (Stad-Gildeskål) er det høg sannsynlegheit for at kysttorskbestanden er svak. Kysttorskbestanden er vurdert som bra nord for 67°N (Gildeskål) (HI-rapport 2025-78: Negative effekter på kysttorskbestander som følge av torskeoppdrett i åpne merder i sjø | Havforskningsinstituttet (hi.no)).

Det manglar betydeleg kunnskap om kva omfang eventuelle negative effektar av lakseoppdrett i opne merdar i sjø kan ha på kysttorskbestandane. I rapporten Risiko for negative effekter på kysttorskbestander som følge av lakseoppdrett i åpne merder i sjø | Havforskningsinstituttet (hi.no) vurderer Havforskingsinstituttet risikoen som moderat på strekninga frå Jæren til 67°N, og som låg på strekninga frå 67°N til Vest-Finnmark.

Skreien er ein havvandrande torskebestand. Den (nordaustarktisk torsk) vandrar mellom Barentshavet og norskekysten. Vesterålen og Lofoten er dei viktigaste gytefelta for det som er den største torskebestanden i verda. 

• Kysttorsk – sør for 62ºN (hi.no)
• Kysttorsk – nord for 62ºN (hi.no)
• Torsk – nordøstarktisk (skrei) (hi.no)

2.3 Kartlag i Yggdrasil

Kartlaget «Gyteområder alle arter» viser gyteområde med informasjon om art og gyteperiode. Områda er kartlagt av Fiskeridirektoratet gjennom innsamling av kystnære fiskeridata. Data er samla inn gjennom intervju med i hovudsak fiskarar. Kartlegginga er knytt til nøkkelområde for fiskeria, og dekker derfor i hovudsak kommersielt interessante fiskebestandar.

Datasettet «Gytefelt torsk MB» viser gytefelt for kysttorsk. Data er innsamla av Havforskningsinstituttet (HI). HI nyttar data frå feltundersøkingar  og straummodelleringar for å vurdere kva område som kan vere dei viktigaste gytefelta for kysttorsk.

HI kategoriserer gytefelta som:

• A – nasjonalt viktig gytefelt (gytefeltverdi 6)
• B – Regionalt viktig gytefelt (gytefeltverdi 5)
• C – lokalt viktig gytefelt (gytefeltverdi 1-4)

Kategoriseringa baserer seg på mengde egg som er funne i eit område, og i kva grad havstraumane gjer at egga vert haldne tilbake i området. Eit område med mykje egg og stor tilbakehalding av egg, vil oppnå høgaste verdi, medan eit område med lite egg og stor spreiing av egga vil få lågare verdi.

Kartlegginga til HI dekker ikkje ytre kyststrøk, Lofoten og Vesterålen. Dekningsområdet er vist i kartlaget «Gytefelt torsk MB dekningskart».

Kartlaga for gyteområde og gytefelt gjev utfyllande informasjon. Det er ikkje slik at det eine kartlaget kan erstatte det andre, sjølv ikkje i område med felles dekningsområde.

For meir informasjon om metodar for innsamling av data om kysttorsk, sjå side 6-7 i rapporten Risiko fra torskeoppdrett for påvirkning på kysttorsk som har gytefelt i ytre og midtre kystområder (Havforskingsinstituttet 2023).

Her kan du sjå kart over gyteområde og gytefelt:

2.4 Planfaglege råd

Det er viktig å beskytte registrerte gyteområde/gytefelt mot nedbygging. Det er også viktig at det i eller i nærleiken av områda ikkje vert opna for arealformål/tiltak som kan øydeleggje eller forringe den funksjonen områda har for fisken.

2.4.1 Planframstilling

Fiskeridirektoratet rår til at registrerte gyteområde/gytefelt i kartet til kommuneplanens arealdel vert vist både med arealformål som inkluderer fiske og som omsynssone naturmiljø.

Arealformålet fiske kan vere

• underformål fiske (formålskode 6300, feltkode FI),
• inngå som del av kombinert formål (formålskode 6800, feltkode VK), eller
• inngå som del av hovudformålet (formålskode 6001, feltkode BSV).

Ved at gyteområde får arealformål fiske, vert fiskeriinteressene knytt til areala rettsleg sikra i arealplanen. Arealformål som opnar for tiltak som kan vere til skade for konkrete gyteområde må vere utelukka frå kombinerte formål/hovudformålet når dei vert brukt.

I reguleringsplanar opnar kart- og planforskrifta også for underformålet «Gytefelt eller oppvekstområde for yngel» (formålskode 6330, feltkode GYO).

Å synleggjere gyteområda med omsynssone naturmiljø i plankartet, kan bidra til å sikre at brukarane av planen vert merksame på verdiane i områda tidleg i plan- og byggesaksarbeid. Det er viktig å vere merksam på at det som hovudregel berre kan gjevast retningslinjer til omsynssone naturmiljø (jamfør pbl § 11-8  bokstav c). Omsynssone naturmiljø sikrar derfor ikkje områda rettsleg.

Døme på retningslinje til omsynssone naturmiljø som dekker gyteområde/gytefelt for fisk kan vere: «Sona er gyteområde for fisk. Omsynet til gyting skal vektleggast ved behandling av planar og tiltak i sona.»

I kommuneplanens arealdel kan det i strandsona verte opna for utbyggingsformål som kan ha negative konsekvensar for nærliggande gyteområde/gytefelt. Når det er behov for vidare utgreiing av desse verknadane før det kan gjevast løyve til tiltak, er det viktig at det i føresegnene vert sett krav om reguleringsplan (pbl § 11-9 nr. 1). Vidare er det i slike tilfelle viktig at det kjem klart fram av føresegnene at verknadane reguleringsplanen kan få for gyteområdet/gytefeltet skal avklarast og belysast i vidare reguleringsarbeid (pbl § 11-9 nr. 8).

Med bakgrunn i utgreiingane som vert gjort i ein reguleringsplanprosess, kan det i føresegnene til reguleringsplanar i/ved gyteområde innarbeidast krav om konkrete avbøtande tiltak. Å forby bygge- og anleggstiltak i gyteperioden, er døme på eit avbøtande tiltak. Fiskeridirektoratet kan gje råd om kva tidsrom som bør inngå i forbodsperioden i konkrete saker. Heimel for slike krav er pbl § 12-7 nr. 3.

2.5 Verdivurdering av fiskeriinteresser / Kriterium for vurdering av motsegn

2.5.1 Torsk

Gyteområde for torsk kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning.

Gytefelt som er klassifisert av HI som nasjonalt eller regionalt viktige gytefelt for kysttorsk, vil som hovudregel vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning. Desse gytefelta representerer etter Fiskeridirektoratet si vurdering eit viktig ressursgrunnlag for dagens haustbare bestandar av kysttorsk.

Også gytefelt kategorisert som lokalt viktige av HI, kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning for fiskeriinteressene. Det gjeld særleg for gytefelt i område med stor tilbakehalding av egg (høg retensjon). I desse områda kan det vere små og lokale bestandar av kysttorsk. Desse bestandane kan vere særleg tilpassa det lokale miljøet. Den genetiske variasjonen er biologisk mangfald som også kan vere grunnlag for eit haustbart overskot. Slike gytefelt er derfor verdifulle både som genetisk variasjon knytt til biologisk mangfald, og som eit framtidig ressursgrunnlag for fiskeria.

2.5.2 Trua artar på «Norsk rødliste for arter 2021»

Gyteområde for fiskeartar som er kategorisert som trua i «Norsk rødliste for arter 2021» vil som hovudregel vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning. Dette er område som vanlegvis vil vere viktige for at bestanden av den aktuelle arten skal kunne bygge seg sterkare.

I raudlista for 2021 er følgjande fiskeartar kategorisert som trua:

• CR – kritisk trua: storskate, nebbskate
• EN – sterkt trua: ål, polartorsk, brugde, stillehavssild, blålange, vanleg uer
• VU – sårbar: svartskate, håbrann, arktisk niøye, pigghå

Norsk rødliste for arter 2021 (artsdatabanken.no)

Merk: Kystnære fiskeridata inneheld lite data om raudlista artar, på grunn av at dei gjerne er forbodne å fiske og slik lite kommersielt interessante.

2.5.3 Artar som er heilt eller delvis freda med heimel i havressurslova

Tilsvarande som for dei raudlista artane, vil gyteområde for freda og delvis freda artar som hovudregel vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning. Områda vil vanlegvis vere viktige for at bestanden av den aktuelle arten skal kunne bygge seg sterkare.

Blålange, brugde, håbrann, pigghå, silkehai, vanleg ål og hummar med utvendig rogn er totalfreda med heimel i havressurslova. Det er også torsk i Oslofjorden.

Blåkveite, breiflabb, hummer, kveite, leppefisk, makrellstørje, rognkjeks og uer er delvis freda. Det same gjeld for torsk langs Skagerakkysten. For desse artane gjeld særskilte reglar knytt til fisket.

2.5.4 Torskeoppdrett i gyteområde/gytefelt for torsk

Det er ikkje tillate å etablere lokalitetar for torskeoppdrett i registrerte gyteområde eller gytefelt for torsk (Andre artar-forskrifta § 7 (lovdata.no)). Lokalitet for fangstbasert akvakultur kan heller ikkje etablerast i gyteområde eller gytefelt for same art som i løyvet (Forskrift om fangstbasert akvakultur § 5 (lovdata.no)).

Arealplanar som opnar for torskeoppdrett, eller fangstbasert akvakultur med torsk, i gyteområde/gytefelt for torsk, vil vere i strid med forskrift. Fiskeridirektoratet skal som hovudregel fremje motsegn til slike planforslag.

Å ta vare på oppvekstområde i arealplanlegginga er viktig for fiskerinæringa og for ei berekraftig forvaltning av fiskebestandane.

3.1 Kva er eit oppvekstområde?

Oppvekstområde er område som er viktige for at fisk skal overleve i perioden før dei rekrutterer til den vaksne bestanden som kan fiskast. Omgrepet er knytt til funksjon, og kan nyttast på fleire ulike  habitat/leveområde. Fleire marine naturtypar tener som oppvekstområde for fisk. Dei fungerer som gøymestad og beiteplass.

Tidlegare studiar har fokusert på ålegras og tareskog som viktige oppveksthabitat for yngel av torskefisk. Nyare forsking viser at betydelege mengder torskeyngel også finst på botn som består av sand, grus og stein, gjerne med påvekst av ulike algeartar, og på open mudderbotn. Flatfiskyngelen trekker mot sand- og mudderbotn.

Korallførekomstar og ruglbotn er naturtypar som dannar strukturar som mellom anna kan fungere som vern for fiskeyngel.

Førekomstar av ålegrasenger, tareskog, blautbotnområde i strandsona, skjelsand, ruglbotn eller korallar i nær tilknyting til gytefelt kan vere særleg viktige oppvekstområde.

Eldre, registrerte fiskeplassar for uer og blålange kan overlappe med område for korallar. Korallområde er leveområde for desse artane i både oppveksten og seinare livsfasar.

For meir informasjon, sjå

• Oppvekstområde | Havforskningsinstituttet (hi.no).
• Ålegrasenger og andre undervassenger (hi.no)
• Tareskogførekomstar (hi.no)
• Blautbotnmråde i strandsona (hi.no)
• Skjelsandførekomstar (hi.no)
• Ruglbotn (hi.no)
• Korallførekomstar (hi.no)

3.2 Arealbehov

Oppvekstområde har behov for beskyttelse både mot fysiske inngrep og mot tiltak som har negative konsekvensar for dei.

Fysiske inngrep kan skje i form av mellom anna bygging av brygger, utfylling i sjø for å etablere nytt landareal for utbygging, hamner og moloar, dumping av overskotsmassar frå utbygging, anleggsarbeid og gruvedrift på land, mudring og undervassprenging for å legge kablar, røyr eller utdjupe farleier, og uttak av sand og grus.

Plansaker i kystsona (hi.no)

3.3 Kartlag i Yggdrasil

Marine naturtypar er eit eige kartlag i Yggdrasil. Datasettet vert henta inn frå Miljødirektoratet. Naturtypane er verdisette i kategoriane «A – Svært viktig», «B – Viktig» og «C – Lokalt viktig». For meir informasjon om verdisetjinga, sjå DN-handbok 19: Kartlegging av marint biologisk mangfold (miljodirektoratet.no) og NIVA-rapport 7454-2020: Nasjonal kartlegging – kyst 2019. Ny revisjon av kriterier for verdisetting av marine naturtyper og nøkkelområder for arter | NIVA (niva.no).

3.4 Planfaglege råd

På same måte som for gyteområde, er det viktig å beskytte oppvekstområde mot nedbygging. Det er også viktig at det i eller i nærleiken av områda ikkje vert opna for arealformål/tiltak som kan øydeleggje eller forringe den funksjonen områda har for fisken.

Oppvekstområde er i lita grad kartlagt. Når det vert arbeidd med reguleringsplanar for tiltak i sjø, bør det gjennomførast naturtypekartlegging i grunne område i nærleiken av gyteområde/gytefelt og fiskeplassar. I slike område kan det vere marine naturtypar med økologisk funksjon som oppvekstområde.

3.4.1 Planframstilling

Kapittel 2.4.1 inneheld råd om arealformål, føresegner og retningslinjer for gyteområde. Råda kan tilpassast oppvekstområde, og gjeld med slik tilpassing også for dei.

For råd om framstilling av naturområde i plankartet viser vi elles til Veileder om planlegging i sjøområdene (regjeringen.no), side 82-87.

3.5 Marine naturtypar av nasjonal eller vesentleg regional tydning

3.5.1 Nærleik til gyteområde/gytefelt og fiskeplassar

Førekomstar av ålegrasenger, tareskogar, blautbotnområde i strandsona, skjelsandområde og korallar i nærleiken av registrerte gyteområde/gytefelt eller fiskeplassar kan vere oppvekstområde av nasjonal eller vesentleg regional betydning.

I ei konkret vurdering er viktige vurderingskriterium mellom anna den geografiske avstanden mellom naturtypeførekomsten og registrerte fiskeriinteresser, utforminga av kysten i det aktuelle området og straumtilhøve.

3.5.2 Verdivurdering i naturtype-kartlegging

Førekomstar av ålegrasenger, tareskogar, blautbotnområde i strandsona, skjelsandområde og korallar som har fått verdi A- eller B i naturtypekartlegging vil som hovudregel vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning.

Også førekomstar med C-verdi kan etter ei konkret vurdering vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning for fiskeriinteressene. Dei økologiske kriteria som ligg til grunn for verdisetjinga etter DN-handbok 19, vil ikkje alltid samsvare med den verdien ein førekomst har for fiskeria. Verdien for fiskeria spesielt, kan vere større enn verdien for naturen generelt.

3.5.3 Utvald naturtype

Korallrev som samsvarer med definisjonen av korallrev som utvald naturtype, vil som hovudregel vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning:

«Med korallrev menes et havbunnsområde med revbyggende koralldyr i kolonier bestående av både levende og døde deler, som dekker minst 25 m2. Korallrevet kan bestå av flere enkeltstående korallkolonier som sammen dekker minst 75 % av minsteområdet.»

Forskrift om utvalgte naturtyper etter naturmangfoldloven (lovdata.no).

3.5.4 Ruglbotn

Ruglbotn er ikkje kartlagt og verdisett. Om ein førekomst av ruglbotn er av nasjonal eller vesentleg regional betydning, vil vere ei konkret vurdering i kvar enkelt sak.

Å sikre fiskarane tilgang til naudsynt areal for utøving av fiske er viktig i arealplanlegginga.

4.1 Om utøving av fiske

Fiskeriaktivitet kan føregå meir eller mindre over alt i sjøen. Omgrepet «fiskeplass» er å forstå som eit arealavgrensa område der det vert drive kommersielt fiske og/eller fangst av marine artar.

Aktiviteten i kystsona varierer over tid, geografisk og etter type fiskeri. Det kystnære fiskeriet og fisket inne på fjordane kan føregå gjennom heile året. Dei store fiskeria etter skrei og sild skjer når fisken samlar seg i mindre område for kortare eller lengre tid. Over tid kan det endre seg kva som er dei viktigaste fiskeplassane, mellom anna med bakgrunn i endringar i fiskebestandane, i gyteområda og vandringsrutene til fisken, og i reiskapsbruken.

4.2 Arealbehov

Utgangspunktet for ein fiskeplass er fisk eller skaldyr som står i eller vandrar gjennom eit bestemt område. Kva type fiskereiskap som vert nytta er avhengig av fleire faktorar, mellom anna om fisken som skal fangstast i hovudsak lever i dei frie vassmassane (pelagisk) eller ved sjøbotnen (bentisk), kva reiskapar som er mest effektive, kva reiskapar som gjev best kvalitet og/eller pris, kva reiskapar som er tillatne og kva reiskapar fiskarane har tilgang til.

I tillegg til tilgang på sjølve fiskeplassen, er fiskarane avhengige av tilstrekkeleg plass til å manøvrere fartøy og fiskereiskap. Ulike fiskereiskapar har ulike arealbehov. Djupne, vêr- og straumtilhøve spelar også inn på arealbehovet.

Bruk av fiskereiskapar krev som eit minimum tilgang til areal i vassoverflata og rom i vassøyla. Mange reiskapar vil i tillegg krevje tilgang til areal på sjøbotnen.

Snurpenot er døme på ein fiskereiskap som vert brukt i dei frie vassmassane. Nota er i bevegelse under både setting og haling. Utføringa av fangstoperasjonen krev store areal, mellom anna for å ta omsyn til vind- og straumtilhøve.

Botntrål og snurrevad er døme på bevegelege, botnberørande reiskapar. Bruk av slike reiskapar krev eigna sjøbotn, fri for fysiske hindringar. Også fastståande botnberørande reiskapar, som garn, line og teine (fastståande reiskap), krev tilgang til areal på sjøbotnen.

Fysiske hindringar i sjøen, til dømes fortøyingar, kan gjere fiske vanskeleg. Legging av kablar og leidningar gjennom fiskeplassar kan også vere konfliktskapande.

4.2.1 Om reketråling

Arealbehovet knytt til reketråling er særeige. I utgangspunktet er det ikkje tillate å fiske kystnært med trål. Det er gjort unntak for mellom anna reketrål, som er ein type botntrål. Rekefiske skjer i all hovudsak med reketrål. Vidare er det etter haustingsforskrifta § 16 avgrensa kor grunt det er tillate å tråle etter reker. Det er såleis avgrensa både kva reiskap som er eigna for rekefangst, og i kva område denne reiskapen er eigna og tillaten å bruke. Det er viktig å vere merksam på at fartøy med reketrål kan ha behov for manøvreringsareal som strekker seg inn i grunnare vatn enn der sjølve trålen går.

4.3 Kartlag i Yggdrasil

4.4 Planfaglege råd

Når ein kommune startar opp arbeid med revisjon av kommuneplanens arealdel, vil Fiskeridirektoratet ta stilling til om det er behov for, og tilgjengelege ressursar til, å oppdatere kystnære fiskeridata i planområdet. Fiskeridirektoratet rår kommunane til å ha dialog med Fiskeridirektoratet om dette i samband med oppstart av revisjon av kommuneplanen.

Viktige fiskeplassar bør ikkje setjast av til arealformål som kan bli til hinder eller ulempe for fisket.

Bruk av bevegelege, botnberørande reiskapar krev som nemnt ovanfor at sjøbotnen er fri for fysiske hindringar. I planføresegnene er det viktig at fiskeplassar for botntrål og snurrevad vert sikra mot slike tiltak. Fiskeridirektoratet rår til følgjande føresegn for areal som omfattar slike fiskeplassar:

«I områda er det ikkje tillate med tiltak som hindrar eller er til ulempe for fiske, under dette kablar, røyr, flytebrygger, kaiar, plassering av anlegg, fortøyingsinnretningar og dumping. (pbl § 11-11 nr. 3)»

Med bakgrunn i at fiskeplassar for botntrål og snurrevad har eit særeigne arealbehov, rår Fiskeridirektoratet i utgangspunktet til at dei får underformålet fiske (formålskode 6300, feltkode FI) i plankartet. I nokre tilfelle går det farlei gjennom slike fiskeplassar. Då rår vi til kombinert formål fiske/farlei (formålskode 6800, feltkode VK). Føresegna nemnd ovanfor kan nyttast i begge tilfella. På denne måten vert det tydeleg i planen at fiske er eit prioritert føremål i området. Arealføremålet utelukkar ikkje annan bruk som ikkje er til hinder eller ulempe for fiske.

Avhengig av lokale tilhøve, kan det vere behov for at føresegna også gjeld for fiskeplassar for andre botnberørande reiskapar (fastståande bruk).

For råd om framstilling av fiskeplassar i plankartet viser vi også til Veileder om planlegging i sjøområdene (regjeringen.no), side 75-76.

4.5 Verdivurdering av fiskeriinteresser / Kriterium for vurdering av motsegn

4.5.1 Nasjonal/regional/lokal bruk

Nasjonal bruk: Fiskeplassar med nasjonal bruk er i utgangspunktet av nasjonal betydning. Det må likevel gjerast ei konkret vurdering i kvar enkelt sak.

Regional bruk: Fiskeplassar med regional bruk kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning. Det må gjerast ei konkret vurdering i kvar enkelt sak.

Lokal bruk: Fiskeplassar med lokal bruk er i utgangspunktet å rekne som av lokal betydning. Også for slike område må det gjerast konkrete vurderingar i enkeltsaker, basert på fleire vurderingskriterium enn den geografiske bakgrunnen til brukarane. Fiskeplassar med lokal bruk kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning.

4.5.2 Tal brukarar

Di fleire brukarar ein fiskeplass har, di større betydning kan den ha. Talet brukarar må vurderast opp mot omfanget fiskeria har i området den konkrete saka gjeld. Eit område med fem brukarar kan være lite viktig i eit område med stor fiskeriaktivitet, men veldig viktig ein stad der fiskeria er meir marginale. Den relative viktigheita for enkeltbrukarar kan også vektleggast. At ein eller fleire fiskarar hentar ein betydeleg del av driftsgrunnlaget sitt frå eit bestemt område, kan etter ei konkret vurdering tilleggast vekt.

4.5.3 Høg fangstmengde

Fiskeplasser som vert brukt sjeldan og uregelmessig, men der det med ujamne mellomrom vert hausta store og/eller godt betalte fangstar kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning.

4.5.4 Bruk ved bestemte vêrtypar eller årstider

Ein fiskeplass kan ha unike kvalitetar ved å vere særleg godt eigna på bestemte tider av året eller ved bestemte vêrtypar der andre fiskeplassar er utilgjengelege. Opplysingar om dette kan vere registrert som del av merknad i kystnære fiskeridata eller kome fram i arealplanprosessen.

At låssettingsplassar vert sikra i arealplanlegginga er ein føresetnad for deler av fisket med not etter sild, brisling, makrell, hestmakrell, og sei.

5.1 Om låssetjing

Låssettingsplassar er område der fiskarane i ein avgrensa tidsperiode fortøyer nøter/merdar for mellomlagring av fangst frå notfiske på pelagiske artar og sei. Formålet kan vere å gjere fisken åtefri, før levering til fiskemottak. Det kan også vere å mellomlagre den i påvente av seinare opptak, og på den måten frigjere fangstkapasitet. Låssetting kan bidra  til betre ressursforvaltning, og  auka lønsemd for både fiskar og industri. Nota/merden vert fjerna når låssettingsplassen ikkje er i bruk.

Låssettingsplassar er etablert med grunnlag i naturgjevne føresetnader, gjerne i skjerma viker og vågar eller inne mellom holmar og skjær. Plassen må først og fremst gje tilstrekkeleg vern mot vêr, vind og straum. Det er nødvendig for å hindre tap av fangst ved dårleg vêr, skade og stress på fisken, og slitasje og øydelegging av utstyr. I tillegg er stabil gjennomstrøyming av friskt sjøvatn viktig. Temperaturtilhøva, salthaldigheita og oksygeninnhaldet i sjøen kan vere viktig.

Fisket kan erfaringsvis variere mykje frå år til år med omsyn til kvar fisket føregår. Ein låssettingsplass som ikkje har blitt nytta på nokre år, kan som følge av endringar i fiskeria verte aktuell for bruk igjen. Endringane kan vere knytt til  naturlege variasjonar, marknad og regelverk.

For meir utfyllande informasjon om låssetjingsplassar, sjå rapporten Låssettingsplasser – kriterier for egnethet (forprosjekt)  (Havforskningsinstituttet/Else Torstensen, 2007) (fhf.no)

5.2 Arealbehov

Låssetting krev areal i vassoverflata, i vassøyla og på sjøbotnen: til sjølve nota/merden, til fortøyingar, til manøvrering av nota, og til området som er omfatta av haustings- og ferdsleforbodet som gjeld når låssettingsplassen er i bruk, jamfør havressurslova § 27 andre ledd:

«Det er forbode å hauste nærare enn 100 meter og å ferdast nærare enn 20 meter frå slepekast eller steng som er fortøydde i land eller oppankra på annan måte».

Låssettingsplassar kan bandleggje og kreve areal på landsida, i form av fortøyingspunkt. Havressurslova § 27 første ledd gjev fiskarane rett til slik fortøying i samband med låssetting:

«Alle som haustar med not, har rett til å fortøye slepekast i land når det skjer i rimeleg avstand frå hus der det bur folk, eller hytte som er i bruk, og utan utilbørleg fortrengsle eller ulempe for andre.»

5.3 Kartlag i Yggdrasil

Kartlaget "Låssettingsplasser" viser låssettingsplassar kartlagt av Fiskeridirektoratet.

Låssettingsplassane vert kategorisert etter om bruken er nasjonal, regional eller lokal.

• Nasjonal bruk: Låssettingsplassen vert brukt av fiskefartøy frå tre eller fleire fylke
• Regional bruk: Låssettingsplassen vert brukt av fiskefartøy frå to eller fleire kommunar
• Lokal bruk: Låssettingsplassen vert brukt av fiskefartøy frå éin og same kommune

5.4 Planfaglege råd

Mange av låssettingsplassane i landet er innarbeidde i kommuneplanane, med bakgrunn i registreringane i Yggdrasil. Når ein kommune startar opp arbeid med revisjon av kommuneplanens arealdel, vil Fiskeridirektoratet ta stilling til om det er behov for, og tilgjengelege ressursar til, å oppdatere kystnære fiskeridata om temaet.

Viktige låssettingsplassar bør ikkje setjast av til arealformål som kan bli til hinder eller ulempe for låssetting.

I arealplanlegginga knytt til låssettingsplassar er det viktig å sjå arealbruken i sjø og på land i samanheng. Når det gjeld samlokalisering med andre arealformål, også på landsida, er det viktig å vere merksam på både at nye tiltak/aktivitetar på land kan verte til ulempe for fiskeria, og at låssettingsaktivitet kan kome i konflikt med eventuell ny bruk av landareala.

I nærleiken av låssettingsplassar bør kommunane vere tilbakehaldne med å planlegge for endra bruk som kan gje dårlege miljøtilhøve for fisken.

5.4.1 Planframstilling

Med bakgrunn i at låssettingsplassar har særeigne arealbehov, rår Fiskeridirektoratet i utgangspunktet til at dei får underformålet fiske (formålskode 6300, feltkode FI) i plankartet.

Låssetting krev, som nemnt ovanfor, areal i vassoverflata, i vassøyla og på sjøbotnen. I planføresegnene er det viktig at låssettingsplassar vert sikra mot tiltak i alle desse vertikalnivåa. Fiskeridirektoratet rår til følgande føresegn for areal som omfattar låssettingsplassar:

«I områda er det ikkje tillate med tiltak som hindrar eller er til ulempe for fiske, under dette kablar, røyr, flytebrygger, kaiar, plassering av anlegg, fortøyingsinnretningar og dumping. (pbl § 11-11 nr. 3)»

Der låssettingsplassar har fortøying i land, kan fortøyingspunktet i strandsona ha arealformålet fiske i kommuneplan (formålskode 6300, feltkode FI) og låssettingsplass i reguleringsplan (formålskode 6320, feltkode LÅS). I planføresegnene kan det i slike tilfelle stå at arealet omfattar fortøyingspunkt for låssettingsplass, og at i områda er fiske prioritert framfor annan bruk (pbl § 11-11 nr. 3 / pbl § 12-7 nr. 2).

For råd om framstilling av låssetjingsplassar i plankartet viser vi også til Veileder om planlegging i sjøområdene (regjeringen.no), side 79.

5.5 Verdivurdering av fiskeriinteresser / Kriterium for vurdering av motsegn

5.5.1 Nasjonal/regional/lokal bruk

Nasjonal bruk: Låssettingsplassar med nasjonal bruk er i utgangspunktet av nasjonal betydning. Det må likevel gjerast ei konkret vurdering i kvar enkelt sak.

Regional bruk: Låssettingsplassar med regional bruk kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning. Det må gjerast ei konkret vurdering i kvar enkelt sak.

Lokal bruk: Låssettingsplassar med lokal bruk er i utgangspunktet å rekne som av lokal betydning. Også for slike område må det gjerast konkrete vurderingar i enkeltsaker, basert på fleire vurderingskriterium enn den geografiske bakgrunnen til brukarane. Låssettingsplassar med lokal bruk kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning.

5.5.2 Tal brukarar

Di fleire brukarar ein låssettingsplass har, di større betydning kan den ha.

5.5.3 Alternative låssettingsplassar i nærområdet

Om det finst alternative låssettingsplassar i nærområdet, kan ha betydning for vurderinga av nasjonal eller vesentleg regional betydning. I ei slik vurdering må det takast omsyn til at kortast mogleg avstand frå fangstplass til låssettingsplass er viktig for å unngå belastning på fisken i samband med transport. Det er viktig av omsyn til både dyrevelferd, kvalitet og lønsemd.

God forvalting av marine ressursar og marint miljø krev eit godt kunnskapsgrunnlag og overvaking. Strandnotstasjonane langs Skagerrakkysten utmerkar seg i denne samanhengen.

6.1 Om strandnotundersøkingane

Havforskingsinstituttet gjennomfører årleg innsamling av fisk og andre dyr i grunnvassområda langs den norske Skagerrakkysten. Føremålet er å overvake årsklassestyrke av fisk i desse områda. Det marinøkologiske forskingsarbeidet skjer ved bruk av fiskereiskapen strandnot. Meir enn 130 faste stasjonar vert undersøkte på strekninga frå Søgne vest for Kristiansand til svenskegrensa. Undersøkingane vert gjennomført i perioden 15. september – 4. oktober.

Strandnotundersøkingane har blitt gjennomført årleg sidan 1919. Tidsserien er ein av dei lengste marine tidsseriane i verda, unik i lengde og omfang. Data frå undersøkingane er av internasjonal betydning for vitskapen om det marine miljøet og dei marine ressursane. For at strandnotundersøkingane skal kunne vidareførast på ein konsistent og nøyaktig måte kvart år, er det viktig at heile stasjonsnettet vert oppretthalde.

Få meir informasjon om strandnotundersøkingane, sjå videoen: HAVFORSKERNE, Episode 1: Strandnot (youtube.com)

6.2 Arealbehov

Strandnotundersøkingane er avhengig av at det i området ligg til rette for gjennomføring av notkast og -trekk. For at tidsserien skal kunne vidareførast med høg forskingsverdi, er det også viktig at det i nærområdet ikkje vert gjennomført tiltak (utbygging eller aktivitet) som kan påverke naturen på ein måte som kan øydelegge for kontinuiteten i undersøkingane.

Stasjonane er merka som punkt i kart og vert vist i Fiskeridirektoratets kartverktøy Yggdrasil. For å gjennomføre undersøkingane og unngå uheldig påverknad på forskingsresultata, ønsker Havforskingsinstituttet ei inngrepsfri sone på 100 meter i radius rundt punktet. I Yggdrasil er denne sona vist som ei buffersone rundt punkta. I sona bør det ikkje vere fysiske installasjonar som kan hindre notkast- og trekk. Det er også viktig å unngå tiltak som kan endre naturtilhøva i området.

6.3 Kartlag i Yggdrasil

Her kan du sjå kart over strandnotstasjonane:

6.4 Planfaglege råd

Fiskeridirektoratet rår til at strandnotstasjonane vert sikra i arealplanlegginga. I plankartet bør arealet rundt stasjonane setjast av til underføremålet «fiske» (formålskode 6300, feltkode FI). Fiskeføremålet bør dekke sjøarealet i ein radius på 100 meter rundt dei kartfesta punkta, tilsvarande buffersona i Yggdrasil.

I planføresegnene bør det kome fram at i områda er det ikkje tillate med tiltak som kan hindre gjennomføringa eller påverke resultata av strandnotundersøkingane til Havforskingsinstituttet. Døme på slike tiltak er brygger, badeflåtar, moringar, bøyer, utfyllingar, mudring, sprenging og utlegging av sand.

For andre tiltak, til dømes utlegging av sjøleidningar, må det gjerast ei konkret vurdering av om dei kan sameksistere med strandnotstasjonen. I retningslinjene til ein arealplan med standnotstasjon, bør det innarbeidast ei føring om at kommunen i slike saker skal kontakte Havforskingsinstituttet for å få deira vurdering av konsekvensane omsøkte tiltak kan få for undersøkingane.

Strandnotstasjonane bør også omtalast i planomtalen.

Døme på planføresegn (heimel pbl § 11-11 nr. 3 / pbl § 12-7 nr. 1):

«I området er det ikkje tillate med tiltak som kan hindre gjennomføringa eller påverke resultata av strandnotundersøkingane til Havforskingsinstituttet.»

Døme på retningslinje:

«Dersom kommunen vurderer å gje løyve til tiltak i området, skal kommunen kontakte Havforskingsinstituttet for å få deira vurdering av konsekvensane tiltaket kan få for strandnotundersøkingane.»

Døme på tekst i planomtale:

«[Aktuelle feltkodar i plankartet] er område der Havforskingsinstituttet årleg gjennomfører strandnotundersøkingar. I områda er det ikkje tillate med tiltak som kan hindre gjennomføringa eller påverke resultata av undersøkingane. Døme på slike tiltak er brygger, badeflåtar, moringar, bøyer, utfyllingar, mudring, sprenging og utlegging av sand. Ved søknader om andre tiltak, må det gjerast ei konkret vurdering av om dei kan sameksistere med strandnotstasjonen. Kommunen skal i slike saker kontakte Havforskingsinstituttet for å få deira vurdering.»

6.5 Verdivurdering av fiskeriinteresser / Kriterium for vurdering av motsegn

Strandnotstasjonane er som hovudregel av nasjonal betydning, men det må gjerast ei konkret vurdering i kvar enkelt sak. Andre områder som er viktige for forsking på marine ressursar og marint miljø, kan også, etter ei konkret vurdering, vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning.

Fiskerihamnene er infrastrukturen som knyter fiskeriaktiviteten på sjø og land saman. I arealplanlegginga er det viktig å sikre desse områda, slik at fiskerinæringa kan bruke dei vidare.

7.1 Kva er ei fiskerihamn?

Fiskerihamner er hamner som er tilrettelagde for verksemd innan fiskerinæringa.

Hamnene kan ha ein eller fleire av desse funksjonane

• mottak av fisk
• foredling, produksjon og handelsverksemd i sjømatnæringane
• vidaretransport av fisk og fiskeprodukt
• ulike former for sørvis overfor fartøy og mannskap
• trygge liggeplassar for fiskefartøy når dei ikkje er i aktivt fiske

Statlege fiskerihamner er hamner der staten har investert i infrastruktur som moloar, kaiar og utdjuping. Kystverket eig dei statlege fiskerihamnene.

7.2 Arealbehov

Det er viktig å sikre god tilkomst til fiskerihamnene frå både sjø- og landsida.

7.3 Kartlag i Yggdrasil

Her kan du sjå kart over statlege fiskerihamner:

7.4 Planfaglege råd

Nye tiltak i eller ved slike hamner må ikkje

• vanskeleggjere ilandføring og/eller uttransportering av fisk.
• legge avgrensingar på manøvreringsareal eller liggeplassar for fiskeriregistrerte fartøy eller fartøy knytta til havbruksnæringa.

Det er også viktig å unngå nye tiltak som kan legge grunnlag for konfliktar som på sikt kan medføre restriksjonar på sjømatnæringane sin bruk av hamneområda. Aktivitetane i ei fiskerihamn kan medføre støy og lukt som kan gjere samlokalisering med andre føremål krevjande. Døme på støy- og luktsensitive tiltak er bustader/fritidsbustader, hotell, restaurant, handel og servicenæring.

Dei statlege fiskerihamnene berører saksområdet til både Kystverket og Fiskeridirektoratet.

7.5 Verdisetjing av fiskerihamner

Kor viktig ei fiskerihamn er for fiskerinæringa, avheng mellom anna av

• tal fiskarar på høvesvis blad B og blad A som bruker hamna.
• tal aktive fiskeriregistrerte fartøy som bruker hamna som fast liggehamn.
• kor mykje hamna blir brukt som liggehamn for sesongbasert fiskeri.
• avstand til næraste hamn med tilsvarande standard.
• om det er støttefunksjonar for fiskeri- og/eller havbruksnæringa i hamna.

Fiskeridirektoratet har også ansvar for å ivareta dei samiske fiskeriinteressene. Med samiske fiskeriinteresser meiner vi tradisjonell samisk fiskeri- og fangstaktivitet etter viltlevande marine ressursar som vert driven av yrkesfiskarar.

8.1 Kartlegging

Fiskeridirektoratet har ikkje gjennomført eigne kartleggingar av samiske fiskeriinteresser. Utøvinga av dette fisket føregår oftast i dei same områda som anna fiskeri, og inngår dermed i kartlegginga av kystnære fiskeridata.

Når vi vurderer samiske fiskeriinteresser i arealplansaker, nyttar vi også andre kjelder for å få informasjon om område der det føregår samisk fiskeri. I Fiskeridirektoratets kartverktøy Yggdrasil er det to administrative kartlag som kan indikere at eit geografisk område er viktig for samiske interesser:

• Område omfatta av Sametinget si tilskotsordning for støtte til samisk næringsutvikling (STN-område)
• Område omfatta av deltakarlova § 21: Som følgje av kystfiskeutvalet sitt arbeid for å ivareta sjøsamiske fiskeriinteresser vart det i deltakarlova inkludert rettar til fiske i Finnmark og Nord-Troms og enkelte område i Sør-Troms og Nordland.

Sjølv om det ikkje er kartlagt fiskeriinteresser i eit område, betyr ikkje det at det ikkje føregår fiske i området. Dette gjeld særleg fritids-, sports- og rekreasjonsfiske, inkludert fiske til eige bruk. I kystnære område vert det fiska der fisken befinn seg. Område som er viktige for ikkje-kommersielt fiske vil ofte vere overlappande med områda der dei mindre fiskefartøya fiskar, og slik vere inkludert i vurderingane vi gjer av fiskeriinteressene.

Her kan du sjå kart over samiske fiskeriinteresser:

Tarehausting vert regulert med heimel i havressurslova. Hausting krev ikkje løyve etter plan- og bygningslova. Arealdisponeringar etter plan- og bygningslova kan ha betydning for næringa.

9.1 Om tarehausting

Tareskogen er ein fornybar ressurs. Tarehausting er døme på hausting av artar lågt i næringskjeda i havet. Fiskeridirektoratet er opptekne av å sikre omsynet til berekraftig bruk og kunnskapsbasert forvaltning av denne marine ressursen.

9.2 Arealbehov

Tarehausting skjer i hovudsak med taretrål (grindtrål), i område med relativt ukupert sjøbotn, utan stor stein som kan hindre bruk av slik trål. I områda som skal trålast kan det ikkje vere hindringar, slik som fortøyingar, sjøkablar, rør eller andre installasjonar.

9.3 Kartlag i Yggdrasil

9.3.1 Område som har blitt hausta

Kartet nedanfor viser posisjonsmeldingar frå tarehaustingsfartøy under hausteoperasjon. I datasettet er det lagt til informasjon frå fangstmeldingar, mellom anna om reiskapstype. Det kan vere nokre feilkjelder i datasettet.

Her kan du sjå kart over område som har blitt hausta:

9.3.2 Område som kan bli hausta

Kartet nedanfor viser område der det med grunnlag i tarehaustingsforskriftene kan vere potensiale for tarehausting. Kartet viser

• Tarehaustefelt: Område som er opna for tarehausting i regional tarehausteforskrift.

Merk: Innanfor opne område kan det vere område der det ikkje er tillate å hauste tare. Forbod kan kome av at eit område er referanseområde i den regionale forskrifta. I desse områda er det ikkje tillate å hauste tare utan særskilt løyve frå Fiskeridirektoratet. Område kan også vere verna med heimel i anna lovverk slik som kulturminnelova (til dømes freda skipsvrak) og naturmangfaldlova (til dømes verneforskrift som forbyr tarehausting).

• Tareskogførekomstar: Områda er kartlagt etter DN-håndbok 19 «Kartlegging av marint biologisk mangfold». Data er publisert av Miljødirektoratet.
• Område grunnare enn 20 meter: Datasett med djupne-data lasta ned frå Kartverket.

Her kan du sjå kart over område som kan bli hausta:

9.4 Planfaglege råd

I arealplanane bør det ikkje opnast for faste installasjonar i område som er særleg eigna for tarehausting. Planføresegnene for slike område bør utelukke etablering av kablar, leidningar, røyr og fortøyingar.

9.5 Verdivurdering av fiskeriinteresser / Kriterium for vurdering av motsegn

I arealplanlegginga har Fiskeridirektoratet eit særleg ansvar for å sikre omsynet til område som er av nasjonal eller vesentleg regional betydning for tarehausting, jamfør plan- og bygningslova § 5-4.

Eit viktig vurderingskriterium for å avklare om eit område har slik betydning for tarehausting er den dokumenterte bruken. Område der innrapporteringar viser at det har føregått tarehausting av eit visst omfang, kan vere av nasjonal eller vesentleg regional betydning. Det må gjerast ei konkret vurdering i kvar enkelt sak.

Nye marine ressurser til mat og fôr - Havforskningsinstituttet (hi.no).

Fiskeridirektoratet meiner at utøving av fiske og tarehausting ikkje kan regulerast med heimel i plan- og bygningslova. Det er av vesentleg betydning for Fiskeridirektoratet sitt saksområde, fiskeriforvaltning, at det ikkje vert vedteke fiskerireguleringar utan klar heimel i lov. Fiskeridirektoratet har derfor som praksis å fremje motsegn til arealplanar som inneheld slike føresegner.

10.1 Havressurslova regulerer fiskeria

Hausting av viltlevande marine ressursar er regulert gjennom havressurslova. Det gjeld både fiskeriaktivitet og hausting av tang- og tare. Med heimel i lova kan det gjevast føresegner om mellom anna fangstmengder, kvotar, reiskapsbruk, og om forbod mot fiske eller anna hausting.

Med heimel i havressurslova er det mellom anna vedteke forbod mot fiske i Oslofjorden (Forskrift om regulering av fiske i Oslofjorden (lovdata.no)) og i område med korallrev (Forskrift om beskyttelse av korallrev mot ødeleggelser som følge av fiskeriaktivitet (lovdata.no)), og det er oppretta hummarfredingsområde (Forskrift om fredningsområder for hummer (lovdata.no)).

I nokre tilfelle kan fiske eller anna hausting verte forbode eller regulert med heimel i naturmangfaldlova. Det er heimel til dette i dei tilfella der ei bestemt form for fiske/hausting kan kome i konflikt med verneføremålet til eit konkret verneområde, jamfør naturmangfaldlova § 34 fjerde ledd.

10.2 Manglande heimel i plan- og bygningslova

Havressurslova inneheld ingen føresegner om tilhøvet til plan- og bygningslova. I NOU 2005:10 «Lov om forvaltning av viltlevende marine ressurser – Havressursloven», vart tilhøvet mellom den dåverande saltvassfiskelova og plan- og bygningslova frå 1985 drøfta. På side 91 er følgjande sitat frå førearbeida til 1985-lova sitert:

«Loven tar ikke sikte på å regulere fiske, men vil indirekte få betydning for slik virksomhet. Ved at havbunn og havoverflate blir gjort til gjenstand for planlegging er en sikret at etablering av faste anlegg og virksomhet i sjøen ikke skjer tilfeldig, men etter en samlet vurdering hvor også fiskeriinteressene må tillegges betydelig vekt. Det vil også være hjemmel til å verne viktige gyte- og yngleplasser mot annen virksomhet. (…) » (Ot.prp. nr. 56 (1984-85), side 99)

Tilnærma lik ordlyd er vidareført i førearbeida til plan- og bygningslova frå 2008:

«Loven regulerer i utgangspunktet ikke fiske, men kan indirekte ha betydning for slik virksomhet. Ved at havbunn og havoverflate er gjenstand for planlegging er en sikret at etablering av faste anlegg og virksomhet i sjøen ikke skjer tilfeldig, men etter en samlet vurdering hvor også fiskeriinteressene må tillegges betydelig vekt. Det er også hjemmel til å verne viktige gyte- og yngleplasser mot annen virksomhet.» (Ot.prp. nr. 32 (2007–2008) Om lov om planlegging og byggesaksbehandling (plan- og bygningsloven) (plandelen), side 48)

Fiskeridirektoratet forstår første setning som ei prinsippavklaring om at fiske ikkje kan forbyast eller på annan måte regulerast med heimel i plan- og bygningslova. Andre og tredje setning forstår vi som forklaring/døme på at planlegging etter plan- og bygningslova likevel er viktig for fiskeriinteressene, mellom anna fordi arealplanar kan beskytte viktige fiske-, gyteog oppvekstområde mot tiltak som kan hindre eller vere til ulempe for fiskeriinteressene.

For ei nyare rettsleg drøfting om spørsmåla rundt heimelsgrunnlaget i plan- og bygningslova for å forby tarehausting spesielt og fiske generelt, viser vi til kap. 2.3.2 i rapporten Kartlegging av, og innspill til, videreutvikling av veiledning for planlegging og konsekvensutredning i sjøområder (regjeringen.no).

10.3 Uavklara motsegn-saker

Fiskeridirektoratet har dei seinare åra fremja motsegn til fleire arealplanar med føresegner om forbod mot fiske, forbod mot tarehausting og forbod mot bestemte fiskereiskapar. I to av sakene ventar vi på avgjerd i Kommunal- og distriktsdepartementet (KDD).

I kommuneplanens arealdel for Hitra kommune 2022-2034 er det vedteke forbod mot fiske og tarehausting i avgrensa område. KDD sendte 9. mai 2023, etter oppmoding frå Næringsog fiskeridepartementet, brev til Hitra kommune med melding om at KDD vil vurdere om det er grunnlag for å endre den vedtekne kommuneplanen. Bakgrunnen for denne saksgangen er at Fiskeridirektoratet si motsegn til planen vart avskoren av Statsforvalteren i Trøndelag.

Til kommuneplanens arealdel for Røst kommune 2024-2035 var det på høyring ei føresegn med forbod mot bruk av snurrevad og trål i eit avgrensa område. Fiskeridirektoratet fremja motsegn til denne føresegna. Det vart gjennomført mekling i saka 4. april 2025. I meklinga var det semje om at saka bør løftast til departementet for avgjerd.

10.4 Praktiske utfordringar

I tillegg til det rettslege spørsmålet om plan- og bygningslova heimlar regulering av fiskeri, melder det seg også fleire praktiske spørsmål knytt til oppfølging av reguleringane. Det er kommunen sjølv som skal følge opp brot på føresegner som er gjevne i eller i medhald av plan- og bygningslova, jamfør pbl § 32-1 første ledd. Fiskeridirektoratet har ikkje myndigheit til å handheve slike føresegner. Det er uklart korleis kommunane tenkjer å handheve føresegner om fiskerireguleringar.

Det er også uklart korleis kommunen tenkjer å informere fiskarar om forbod gjevne i kommuneplanen. Fiskeridirektoratet samlar informasjon om fiskerireguleringar på nettsida J-meldinger. Nokre reguleringar vert i tillegg vist i kartløysinga Yggdrasil. Så lenge vi ikkje kan sjå at kommunale fiskerireguleringer har heimel i lov, vurderer vi at det ikkje er rett å legge ut informasjon om dei i systema våre.

Det er ei nasjonal forventing at kommunane set av tilstrekkelege og eigna areal for akvakultur gjennom oppdaterte planar for kystområda (Nasjonale forventningar til regional og kommunal planlegging 2023–2027, kgl.res. 20.06.2023).

Akvakulturnæringa femnar om dyrking, oppdrett og havbeite av mange ulike artar og artsgrupper, med ulike arealbehov. Næringa er i kontinuerleg utvikling, mellom anna når det gjeld kva artar det vert drive akvakultur med, teknologi- og driftskonsept og offentlege reguleringar. Kva areal som er eigna for næringa er derfor i stadig endring. Det gjeld i kystnære sjøområde, i meir eksponerte havområde, og på land.

Fiskeridirektoratet skal saman med fylkeskommunane ta i vare interessene til akvakulturnæringa i arealplanlegginga. Fiskeridirektoratet har ansvar for å kome med innspel om akvakultur i kommunale planprosessar (Ot. prp. nr. 10 (2008-2009) side 56 og 59, jamfør også plan- og bygningslova § 3-2). Fylkeskommunane kan fremje motsegn knytt til akvakultur (Kommunal- og moderniseringsdepartementet sitt rundskriv H-2/14 «Retningslinjer for innsigelse i plansaker etter plan- og bygningsloven»).

Råda nedanfor er i hovudsak retta mot arbeidet med kommuneplanens arealdel.

11.1 Forholdet mellom plan- og bygningslova og akvakulturlova

11.1.1 Plandelen

Det følgjer av akvakulturlova § 15 at «Tillatelse til akvakultur kan ikke gis i strid med vedtatte arealplaner etter plan- og bygningsloven». Dette er eit av fleire vilkår for tildeling av akvakulturløyve. Vilkåret inneber ikkje eit krav om at tildeling av løyve må vere i samsvar med vedteken arealplan. At det ikkje er krav om samsvar med plan, har særleg betydning i sjøområde som ikkje er planlagt. I uplanlagde område kan det  gjevast løyve.

I Ot.prp. nr. 61 2004–2005 «Om lov om akvakultur (akvakulturloven)» er det presisert at «I forhold til planer etter plan- og bygningsloven er det kun de planer som kan gis rettsvirkning etter plan- og bygningsloven som omfattes av denne bestemmelsen». Regionale planar er ikkje rettsleg bindande, jamfør pbl § 8-2. Regionale planar er derfor ikkje omfatta av føresegna i akvakulturlova § 15.

At eit område er opna for akvakultur i arealplan inneber at det er opna for søknader etter akvakulturlova. Om det skal gjevast løyve til akvakultur vil likevel verte avgjort i ein søknadsprosess der det «kan» gjevast løyve dersom alle vilkåra er oppfylt. Sjølv om eit område er avklara i arealplan, kan det ikkje utelukkast at området viser seg å ikkje vere aktuelt for akvakultur etter ei nærare vurdering i søknadsprosessen.

Dersom planmyndigheita har fatta vedtak om dispensasjon, kan det gjevast løyve etter akvakulturlova til akvakulturtiltaket det er dispensert for, sjølv om tiltaket før dispensasjonen var å rekne som i strid med plan. I akvakulturlova § 15 andre ledd står det at «Tillatelse til akvakultur kan likevel gis dersom det foreligger samtykke fra vedkommende plan- eller vernemyndighet». Det inneber at planmyndigheita kan samtykke til parallell behandling av akvakultursøknad og planendring/dispensasjon. I Ot.prp. nr. 61 2004–2005 er det presisert at «om søknadsbehandlingen ferdigstilles etter akvakulturloven før en dispensasjon er gitt eller planendring er foretatt, vil ikke tiltakshaver har mulighet til i drive akvakultur før plan- eller vernemyndighet har fattet de nødvendige vedtak slik at tiltaket ikke lenger er i strid med planen».

Fiskeridirektoratet rår til at kommunane, gjennom aktiv planlegging, tek eit val om kva område dei vil opne for akvakultur.

11.1.2 Byggesaksdelen

Flytande akvakulturanlegg i sjø som det er gjeve løyve til etter akvakulturlova er unnatekne mange av byggesaksreglane i plan- og bygningslova. Dei konkrete unntaka går fram av byggesaksforskrifta § 4-3 (lovdata.no).

11.2 Akvakultur i planprogrammet

Fiskeridirektoratet rår til at det i planprogrammet for kommuneplanens arealdel vert teke inn at kommunen skal greie ut om det i gjeldande kommuneplan er sett av tilstrekkeleg areal til akvakultur rundt eksisterande akvakulturlokalitetar/-område. Det gjeld både for

1. dei områda der det er gjeve løyve til akvakultur etter akvakulturlova og
2. eventuelle areal som er sett av til akvakultur i kommuneplanen, men som det ikkje er gjeve akvakulturløyve til enno.

Viktige spørsmål knytt til dette utgreiingstemaet er:

• Har eksisterande anlegg stort nok areal? Ligg anlegget og fortøyingane innanfor avsett areal til akvakultur, eller kombinerte føremål der akvakultur er inkludert, eller treng området å utvidast?
• Er det innanfor avsett areal rom nok til å nytte ny teknologi, som mellom anna kan betre miljøet kring anlegget? Til dømes treng plastringar større plass enn stålbur, og semi-lukka anlegg eller lagringstankar for oppsamla slam kan også krevje meir plass.

Tilsvarande spørsmål bør også svarast ut i samband med avsetjing av nye akvakulturområde i planen.

11.3 Konsekvensutgreiing av akvakultur på kommuneplannivå

Det er ulike syn på kva detaljkrav som bør setjast til konsekvensutgreiing av akvakultur på kommuneplannivå. Kommunal- og distriktsdepartementet publiserte i 2024 rapporten «Kartlegging av, og innspill til, videreutvikling av veiledning for planlegging og konsekvensutredning i sjøområder - (regjeringen.no) (SALT- rapport 1087)». I vedlegg 5 til rapporten har forfattarane synspunkt på innan kva tema det er realistisk at kommunane kan gjennomføre eigne undersøkingar. For alle dei fire temaa «Interaksjon med villaks og annen anadrom fisk», «Viktige marine naturtyper», «Sårbare arter og naturtyper på dypt vann – korallskog, sjøfjær og gravende megafaunasamfunn og svampskog» og «Torsk- gyteområder og gytefelt» vurderer rapporten at det ikkje kan forventast at kommunane gjer eigne undersøkingar.

Fiskeridirektoratet vil framheve at nye undersøkingar knytt til marine naturtypar og sårbare artar kan påleggast søkjar i samband med søknad om akvakulturløyve. Krav om undersøkingar kan heimlast i fleire forskrifter, m.a. forskrift om konsekvensutgreiing, forureiningsforskrifta og tildelingsforskrifter etter akvakulturlova. Det er derfor etter vårt syn heller ikkje nødvendig å pålegge kommunen som planmyndigheit denne oppgåva.

Vi viser også til nettsida Forurensningsregelverk for havbruk. 

11.4 Akvakultur i planomtalen

Fiskeridirektoratet rår til at det i planomtalen til kommuneplanens arealdel vert gjort greie for korleis kommunen har søkt å oppfylle den nasjonale forventninga om at

«Det blir sett av tilstrekkelege og eigna areal for akvakultur gjennom oppdaterte regionale og kommunale planar for kystområda, som også kan omfatte utvikling av akvakultur utanfor kysten og landbasert akvakultur. Planane varetek miljøomsyn og andre samfunnsinteresser».

(Nasjonale forventningar til regional og kommunal planlegging 2023–2027, side 23)

Vidare rår Fiskeridirektoratet til at planomtalen forklarer bakgrunnen for framstillinga av akvakultur i plankartet og føresegnene om temaet. Det gjeld særleg korleis kommunen planlegg for fortøyingar, og kva som er grunngjevinga for eventuelle føresegner om artar/artsgrupper.

11.5 Akvakultur i plankartet

I plankartet til kommuneplanens arealdel kan det opnast for akvakultur i sjø i tre ulike arealføremål:

• hovudføremålet «bruk og vern av sjø og vassdrag med tilhøyrande strandsone» (formålskode 6001, feltkode BSV)
• kombinert føremål der akvakultur inngår som eit av fleire føremål (formålskode 6800, feltkode VK)
• underføremålet «akvakultur» (formålskode 6400, feltkode AKV).

Ei samlenemning på hovudføremålet og kombinert føremål med akvakultur er «fleirbruksområde». Areal med underføremål akvakultur, vert som motsats omtala som «einbruksområde» eller «einbruk akvakultur».

11.5.1 Eksisterande akvakultur

Fiskeridirektoratet rår til at eksisterande akvakulturanlegg (lokalitetar med løyve etter akvakulturlova) vert vist med underføremål «akvakultur» (einbruk). Som eit minimum bør dette området omfatte anlegget i overflata, inkludert fôrflåtar og andre tekniske anlegg, samt området rundt anlegget som er omfatta av ferdsleforbodet i akvakulturdriftsforskrifta § 18:

«Det er forbudt (…)å ferdes nærmere enn 20 meter. Avstanden måles fra en rett linje trukket mellom anleggets faktiske ytterpunkt i overflaten».

Dette er areal som akvakulturnæringa har ein eksklusiv rett til å bruke.

I tillegg bør det innanfor einbruksområdet vere rom for at anlegget kan justerast og tilpassast den teknologiske utviklinga. Det er viktig å sikre at det kan gjerast mindre justeringar på eksisterande lokalitetar utan at det utløyser krav om planendring eller dispensasjon.

Avsetjing av areal/rom til fortøyingar er omtala i eit eige punkt nedanfor.

Her kan du sjå kart over eksisterande lokalitetar.

11.5.2 Framtidig akvakultur

Areal for framtidig akvakultur kan setjast av både som einbruksområde og som fleirbruksområde. Det er fordelar og ulemper knytt til begge tilnærmingane.

Einbruksområde og fleirbruksområde – fordelar og ulemper

Konsekvensutgreiing: Mindre einbruksområde kan vere enklare å konsekvensutgreie enn større fleirbruksområde, då dei er meir avgrensa i omfang. Erfaringsmessig ser vi at det ofte vert fremja motsegn til store fleirbruksområde på grunn av mangelfull konsekvensutgreiing.

Moglege konfliktar mellom akvakultur og andre omsyn/interesser bør avdekkast så tidleg som mogleg.

Føreseielegheit for akvakulturnæringa: Einbruksområde for akvakultur kjem som regel inn i arealplanar på bakgrunn av innspel frå næringsaktørar. Areala har då i første omgang blitt vurdert som eigna for akvakultur frå næringa sin ståstad. Det kan vere meir usikkerheit knytt til om det innan fleirbruksområde er eigna areal.

Gjennom planprosessen har det for einbruksområde blitt gjort arealavvegingar som inneber at akvakultur på overordna plannivå er prioritert framfor andre arealføremål. Med eit slikt utgangspunkt er det meir sannsynleg at arealet vert vurdert som eigna for akvakultur også på tiltaksnivå, og at det vert gjeve løyve ved behandling av søknad etter akvakulturlova.

I praksis har det vist seg at store fleirbruksområde kan omfatte større areal der det ikkje kan gjevast løyve til akvakultur (Håkan T. Sandersen: «Interkommunal kystsoneplanlegging på Helgeland. Noen erfaringer med omvendt planleggingsmetodikk», Kart og plan 2021/3-4 s. 274-290 (scup.com)). Det kan gjere det mindre føreseieleg om ein akvakultursøknad vil kunne føre fram.

Også for andre interesser enn akvakulturnæringa bidrar einbruksområde til føreseielegheit, ved at det er meir avgrensa kvar det kan kome akvakultursøknader.

Fleksibilitet for akvakulturnæringa: Fleirbruksområde kan gje meir fleksibilitet til å tilpasse konkrete søknader til lokale straum- og botntilhøve. Dette er tilhøve som kommunen sjeldan har inngåande kjennskap til i overordna arealplanlegging. Slik informasjon vert som hovudregel henta inn av søkjar i samband med utarbeiding av akvakultursøknad etter akvakulturlova. Fleirbruksområde kan også gje rom for søknader tilpassa endra behov i næringa, til dømes nye arealbehov i tilknyting til ny teknologi.

Interesseavveging mot andre samfunnsinteresser: Planlegging for akvakultur med store fleirbruksområde i kommuneplanen, kan sjåast på som fråvær av kommunal planlegging. Mange stader langs kysten er det motstridande interesser knytt til sjøareala. Ved å planlegge for fleirbruk med akvakultur på denne måten, tek ikkje kommunen stilling til kva interesse(r) som skal prioriterast på overordna plannivå. I staden skjer heile interesseavveginga på tiltaksnivå, når tildelingsmyndigheita etter akvakulturlova (i dei fleste tilfelle fylkeskommunen) avveg arealinteresser etter krava i akvakulturlova §§ 6 og 16.

11.5.3 Fortøyingar

Akvakulturanlegg i sjø vil ha fortøyingar som strekker seg langt utover det synlege anlegget i vassoverflata. Lengda på fortøyingane er mellom anna avhengig av djupna og straumtilhøva på lokaliteten, og krava til rømmingssikre anlegg. Som utgangspunkt, før det er gjort detaljerte utrekningar, kan ein legge til grunn at fortøyingane vert tre gonger lengre enn djupna på staden.

Arealplanar kan opne for fortøyingar til akvakulturanlegg i område avsett til

• hovudføremålet «bruk og vern av sjø og vassdrag med tilhøyrande strandsone» (formålskode 6001, feltkode BSV),
• kombinert føremål der akvakultur inngår som eit av fleire føremål (formålskode 6800, feltkode VK), og
• underføremålet «akvakultur» (formålskode 6400, feltkode AKV).

Gjennom føresegnene kan bruken av eit fleirbruksområde til akvakultur avgrensast til berre å gjelde fortøyingar. Heimelen for slike føresegner er pbl § 11-11 nr. 3.

11.5.4 Akvakultur på land

Ved planlegging for akvakultur på land, kan arealføremålet «bebyggelse og anlegg» nyttast. Kart- og planforskrifta har ikkje underføremål for akvakultur på land.

I samband med akvakulturanlegg på land vil det som regel vere behov for inntaks- og/eller utsleppsleidningar i sjø. Fiskeridirektoratet rår til at slike leidningar vert regulert i reguleringsplanar for nye akvakulturanlegg. Det er viktig for å sikre at utbygging og drift av anlegget kan gjennomførast.

11.6 Akvakultur i føresegnene

Føresegner til arealplanar må ha heimel i plan- og bygningslova. Fiskeridirektoratet rår i frå føresegner som det er klart at ikkje har heimel, og som har uklart heimelsgrunnlag. Heimelen for føresegner bør kome klart fram av plandokumenta.

Føresegner utan heimel i plan- og bygningslova kan, når dei skal nyttast i konkrete saker, verte erklærte ugyldige. Arealinteresser som vert forsøkt tekne i vare ved bruk av slike føresegner, er derfor ikkje rettsleg sikra.

11.6.1 Artar og artsgrupper

Pbl § 11-11 nr. 7 gjev heimel til føresegner om kva artar eller artsgrupper det kan etablerast akvakultur av i eit område avsett til akvakultur.

Fiskeridirektoratet rår til at det kjem fram av planomtalen kva som er grunngjevinga for eventuelle føresegner som avgrensar art/artsgrupper.

11.6.2 Krav om reguleringsplan for akvakulturanlegg i sjø

Kommuneplanens arealdel kan ha føresegn med krav om reguleringsplan for visse areal eller tiltak. I rundskriv H-6/18 «Lover og retningslinjer for planlegging og ressursutnytting i kystnære sjøområder» (Kommunal- og moderniseringsdepartementet 2018) står det (side 8):

«For nye områder for akvakultur vil det vanligvis ikke være nødvendig med reguleringsplan fordi kommuneplanen og påfølgende behandlingen etter akvakulturloven gir de nødvendige avklaringer.»

I rettleiaren «Planlegging i sjøområdene» (Kommunal- og moderniseringsdepartementet 2020) er det utdjupa (side 92):

«Kommunene kan stille krav om reguleringsplan i områder med særlig komplekse interesseforhold eller som et alternativ til dispensasjonssøknad for lokaliteter som ikke er i tråd med kommuneplanens arealdel.»

I nokre område avsett til akvakultur i sjø kan det vere sektorinteresser som ikkje er direkte involvert i lokalitetsklareringa etter akvakulturlova. Eit døme på det er skredfare. Avklaring av reell naturfare skal skje på siste plannivå (Kommunal- og moderniseringsdepartementets rundskriv H-5/18 «Samfunnsikkerhet i planlegging og byggesaksbehandling» side 12). For akvakulturområde i aktsemdsone for skred kan det derfor vere behov for reguleringsplan.

I kystplan for Harstad kommune (planID 19030760) er det krav om detaljregulering for akvakulturområdet «1903-VA08 Toppsundet øst». Grunngjevinga er ras-fare. Plankravet er kombinert med følgjande retningslinje:

«Dersom reell fare blir/er avklart i før saken sendes over til kommunene til uttalelse i forbindelse med søknad kan kommunen vurdere om det kan gis dispensasjon fra krav til reguleringsplan. Kommunen må høre saken hos fagmyndighet før dispensasjon gis.»

Det vart i denne konkrete saka gjeve dispensasjon (Harstad kommunes saksnr. 23/9677).

Det går fram av plan- og bygningslova § 3-1 tredje ledd at planlegginga ikkje skal vere meir omfattande enn nødvendig. Fiskeridirektoratet kan ikkje sjå at det er nødvendig med reguleringsplan av omsyn til sektorinteresser som vert tekne i vare av sektormyndigheiter ved søknad om akvakulturløyve. Det går fram av akvakulturlova § 6 at det berre kan gjevast løyve til akvakultur når dei nødvendige løyva etter matlova, forurensingslova, hamne- og farvasslova og vassressurslova er gjevne. Akvakulturregelverket inneheld vidare krav om at «Forvaltningsmyndigheter for fiskeri-, vilt-, naturvern- og friluftsinteresser skal gis adgang til uttalelse før lokalitet klareres» (laksetildelingsforskrifta § 8-3 og andre artar-forskrifta § 9).

I tilfelle der det i kommuneplanens arealdel vert sett krav om reguleringsplan for akvakulturanlegg i sjø, rår Fiskeridirektoratet til at det i planomtalen vert grunngjeve kvifor eit plankrav er nødvendig i det konkrete tilfellet.

Det kan vere ein fordel om utarbeiding av eventuell reguleringsplan for akvakulturanlegg i sjø vert samordna med behandling av søknad om akvakulturløyve etter akvakulturlova. Tildelingsforskriftene etter akvakulturlova innheld minstekrav til søknader. Av omsyn til ressursbruken hos både søkjaren og forvaltninga, bør dobbeltarbeid unngåast. Også for andre med interesse i saka, og som ønsker å medverke i saka, er det ein fordel at det er klart kva avgjerder som vert fatta av kven og på kva tidspunkt (jamfør også pbl § 5-1).  Planomtalen til kommuneplanar med reguleringsplankrav for akvakulturanlegg i sjø kan med fordel rå til slik samordning.

11.6.3 Rekkefølgekrav om akvakultur

I arealplanprosessar kan det vise seg at det er behov for at eit eksisterande akvakulturanlegg vert fjerna før det vert etablert eit nytt, til dømes av omsyn til samla belastning frå akvakultur.  For å sikre at det nye området i eit slikt tilfelle skal erstatte det gamle, og ikkje kome i tillegg til det, kan kommunen bruke rekkefølgekrav som verkemiddel.

Interkommunal kystsoneplan for Vesterålen inneheld døme på bruk av slikt rekkefølgekrav. I konsekvensutgreiinga av planen vart det lagt til grunn at eit nytt akvakulturområde kunne takast inn i planen, under føresetnad av at ein eksisterande lokalitet vart teken ut. For å sikre dette, vart følgjande rekkefølgekrav vedteke som føresegn til planen (heimel pbl § 11-9 nr. 4):

«For arealformål VA 04 Flaggskallen skal drift ved Uvåg (lokalitet 14678 Uvåg) være opphørt og lokalitetsklareringen knyttet til Uvåg være slettet fra Akvakulturregisteret, før det kan settes i gang drift ved Flaggskallen.»

Ein ny arealplan har ikkje tilbakeverkande kraft; den gjeld for nye tiltak eller utviding av eksisterande tiltak (jamfør pbl § 11-6 første ledd). Eit akvakulturanlegg som er avvikla på staden, kan reetablerast så lenge lokaliteten er klarert for akvakultur i Akvakulturregisteret. For rettsleg å sikre at det eldre anlegget ikkje kan etablerast på nytt, er det derfor behov for at lokaliteten vert sletta frå Akvakulturregisteret.

I samband med planlegging for flytting av akvakulturverksemd frå eksisterande lokalitetar til nye område, er det viktig at akvakulturføremålet vert teke ut av plankartet i området der den eksisterande lokaliteten ligg. Dersom akvakulturføremålet vert vidareført i plankartet, vil området vere ope for nye akvakultursøknader etter at den eksisterande lokaliteten er avvikla og sletta frå Akvakulturregisteret.

I dei fleste tilfelle vil ei føresegn som den som er sitert ovanfor, i praksis innebere at det nye akvakulturområdet berre er tilgjengeleg for innehavaren av den eksisterande lokaliteten. Andre aktørar vil i utgangspunktet ikkje kunne oppfylle rekkefølgekravet om sletting av eksisterande lokalitet.

11.6.4 Miljøkrav til akvakultur

I rundskriv H-6/18 «Lover og retningslinjer for planlegging og ressursutnytting i kystnære sjøområder» (Kommunal- og moderniseringsdepartementet 2018), side 23, står det:

«Kommunene bør være svært tilbakeholdne med å sette vilkår for akvakultur som reguleres av annet sektorregelverk, i sine arealplaner. Vilkår for godkjenning og drift av akvakultur fastsettes i lokalitetsgodkjenningssystemet som koordineres av fylkeskommunen.»

I rettleiaren «Reguleringsplan» (Kommunal- og distriktsdepartementet 2022) er det trekt det vi les som ei klarare grense mellom planføresegner og sektorregelverk. Der står det følgjande om miljøkvalitet-føresegner heimla i pbl § 12-7 nr. 3 (side 150):

«Denne bestemmelsen skal ikke gå utover de krav som blir stilt i sektorlovgivning, men kan være supplerende».

Det er uklart om/i kva grad det er heimel til føresegner om miljøkrav knytt til akvakulturanlegg. Fiskeridirektoratet har i fleire arealplansaker stilt spørsmål ved framlegg om miljøføresegner til akvakultur. Vi er kjent med at Statsforvalteren i Troms og Finnmark har sendt ei oppmoding om tolkingsuttale til Kommunal- og distriktsdepartementet om dette temaet (Statsforvalterens referanse 2023/6052).

I tillegg til det rettslege spørsmålet om heimelsgrunnlag, melder det seg ofte også meir praktiske spørsmål i dei tilfella der kommunen føreslår miljøføresegner til akvakulturføremålet. Det gjeld særleg tilsyn- og ulovlegheitsoppfølging. Fiskeridirektoratet som tilsynsmyndigheit har ikkje som oppgåve å følgje opp krav som er gjevne i føresegner til arealplan. Også av praktiske årsaker frårår derfor Fiskeridirektoratet planføresegner om tilhøve som vert regulert i sektorlovverket.

11.6.5 Teknologikrav

Fiskeridirektoratet meiner det ikkje er heimel i plan- og bygningslova til føresegner med krav om at akvakulturanlegg skal nytte ein bestemt teknologi.

11.6.6 Dokumentasjonskrav

I kommuneplanens arealdel kan det ikkje setjast krav om dokumentasjon som skal følgje søknad om akvakulturløyve etter akvakulturlova. Det kjem fram av rettleiaren «Kommuneplanens arealdel» (Kommunal- og distriktsdepartementet 2022) der følgjande står i kapittel 4.4.7 ‘Kva ein ikkje kan gje føresegner om’:

«Plan- og bygningslova §§ 11-9 til 11-11 gjev ikkje høve til å gje kommuneplanføresegner om sakshandsaming eller planprosess, eller om eventuelle dokumentasjonskrav til prosjekt søknader ut over det som følgjer av § 11-9 nr. 8. I retningslinjene eller planomtala kan det likevel vere tenleg å gjere greie for kva andre sakshandsamings- og utgreiingskrav som vil vere aktuelle etter plan- og bygningslova med byggjeforskrifter og konsekvensutgreiingsføresegner, forvaltningslova, kulturminnelova med meir.»

Kva utgreiingstema som kan vere aktuelle ved søknad om akvakulturløyve kan omtalast i retningslinene eller planomtalen til arealplanen.

11.6.7 Krav om konsekvensutgreiing

I kommuneplanens arealdel kan det ikkje setjast krav om konsekvensutgreiing i samband med søknad om akvakulturløyve. Det kjem fram av rettleiaren «Kommuneplanens arealdel», jamfør sitat ovanfor. Kva planar/tiltak som har krav om konsekvensutgreiing, vert styrt av forskrift om konsekvensutgreiing.

11.6.8 Saksbehandlingskrav

I kommuneplanens arealdel kan det ikkje setjast særlege krav om saksbehandling, til dømes i tilknyting til akvakultursøknader. Det kjem også fram av rettleiaren «Kommuneplanens arealdel», jamfør sitat ovanfor.

Eit døme på eit saksbehandlingskrav som Fiskeridirektoratet meiner at ikkje har heimel i lova, er føresegner om at kommunen skal vurdere og avklare moglege arealbrukskonfliktar i den enkelte akvakultursak. Desse avvegingane er det tildelingsmyndigheita etter akvakulturlova som skal gjere, jamfør akvakulturlova §§ 6 og 16.

11.7 Trafikklyssystemet

Trafikklyssystemet i havbruk (produksjonsområdeforskrifta) er ei ordning som staten har innført for å regulere produksjonskapasitet med akvakultur for laks, aure og regnbogeaure. Føremålet er føreseieleg og miljømessig berekraftig vekst i havbruksnæringa.

Her kan du sjå kart over produksjonsområda:

Les meir om trafikklyssystemet.

Det er inga direkte rettsleg kopling mellom produksjonsområdeforskrifta (trafikklyssystemet) og plan- og bygningslova (arealplanlegginga).

Fiskeridirektoratet vurderer at det er behov for avsetting av nye areal til akvakultur i kommunale planar langs heile kysten, uavhengig av fargen sjøareala har i trafikklyssystemet.

I raude og gule område kan det vere behov for nye, ledige areal avsett til akvakulturføremål for endring og flytting av eksisterande lokalitetar for laks, aure og regnbogeaure. Det kan også vere behov for nye lokalitetar for desse artane.  

Produksjonsområdeforskrifta gjeld berre for laks, aure og regnbogeaure. Akvakultur med andre artar/artsgrupper vert ikkje avgrensa gjennom den.

Utbygging i strandsona kan påverke fiskeri- og akvakulturinteressene på fleire måtar.

12.1 Statlege planretningslinjer

Arealplanlegginga i strandsona må sjåast i samanheng med sjøområda utanfor. Det er ei føring i «Statlige planretningslinjer for differensiert forvaltning av strandsonen langs sjøen» (2021):

«Retningslinjene gjelder for landarealene i strandsonen, men planleggingen bør skje helhetlig slik at det blir god sammenheng mellom arealbruken i strandsonen, i sjøen og på landområdene bak 100-metersbeltet.»

12.2 Verdiar og aktivitet i landnære sjøområde

Dei landnære sjøområda har stor verdi som leveområde for haustbare marine artar. Grunnvassområde er mellom anna oppvekstområde og beiteområde for fiskeyngel.

Oppvekstområder | Havforskningsinstituttet (hi.no)

Låssetjing og rognkjeksfiske er døme på fiskeriaktivitet som føregår i avgrensa område nær land. Akvakulturanlegg kan ligge nær land. I slike område må planlegginga i strandsona ta særleg omsyn til arealbehova til sjømatnæringane.

12.3 Næringsområde og infrastruktur i strandsona

Nokre typar næringsverksemd treng tilgang til sjøen. Det kan også vere behov for å legge vegar og annan infrastruktur langs sjøen. Før det vert sett av nye areal til slike utbyggingar, må alternativ plassering vere vurdert.

Konsekvensane utbyggingar i strandsona kan få for fiskeri- og akvakulturinteressene må utgreiast for både byggefase og driftsfase. Det er særleg viktig å vere merksam på eventuelle overskot av massar, og korleis dei er tenkt nytta vidare. Det bør ikkje planleggast for dumping av massar i sjø.

12.4 Strandsone + båt = sant?

Utbygging på landareala langs sjøen inneber ofte også utbygging ut i sjøen. Den kan anten verte planlagt saman med utbygginga på land, eller i ettertid gjennom reguleringsendringar eller dispensasjonssøknader. Planlegginga må ta høgde for det utbyggingspresset arealføremåla på land kan medføre i sjøen.

Bustader, fritidsbustader og turistanlegg ved sjøen medfører ofte tilrettelegging for båt i strandsona. I sjøen kan det innebere bøyer, moringar, brygger, småbåtanlegg, marinaer, hamner, kaiar og moloar. Etablering og drift av slike tiltak kan kome i konflikt med utøvinga av fiske, drift av akvakulturanlegg og forringe natur- og miljøverdiar i sjøen som er viktige for sjømatnæringane. Dei kan også påverke straumtilhøva i sjøen på måtar som kan vere negativt for fiskeri og akvakultur. Konfliktar kan vere knytt til mellom anna sprenging og utfylling i sjøen, mudring, utslepp og unaturleg lys.

12.5 Samlokalisering

Fiskeri- og akvakulturaktivitet kan innebere lyd, lukt og lys. Fiskerihamner, låssetjingsplassar og akvakulturanlegg er døme på aktivitet som kan ha slike verknader. Samlokalisering kan derfor verte konfliktfylt. Bustader, fritidsbustader, hotell/overnatting og bevertning er døme på arealføremål som kan vere sensitive for lyd, lukt og lys. Det bør ikkje planleggast for slike føremål i område der det kan oppstå konflikt med fiskeri-/akvakulturaktivitet.